Thời sự / Chính trị Xã hội Pháp luật Kinh Tế Văn hóa Giáo dục Thể thao
Cua đá Cù Lao Chàm - Thành công từ bảo tồn dựa vào dân
07/09/2017 22:12
(HanoiTV) - Hình ảnh đầu tiên du khách nhìn thấy ở Trung tâm Du khách của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm là cua đá có mai màu tím và da cam với một chiếc tem sinh thái.
Cua đá dán tem sinh thái

Cua đá Cù Lao Chàm (thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam) sống trong rừng, ăn lá cây thuốc. Do đó, thịt cua có vị thuốc nam. Nhiều du khách đến đây muốn thưởng thức hương vị có một không hai này. Nhu cầu này mang đến thu nhập đáng kể cho người dân đảo nhưng lại tạo nguy cơ phá vỡ cân bằng sinh thái của loài này.

Thách thức này dần được gỡ bỏ khi cộng đồng tham gia quản lý cua đá. Những nỗ lực của họ nhận được sự ủng hộ của quốc tế vì chứng minh làm thế nào bảo tồn đa dạng sinh học có thể góp phần phát triển bền vững.

Giá cua đá tăng mạnh nhờ dán tem sinh thái

Cách đây 15 năm, dân số đảo có khoảng 100 người và du lịch chưa phát triển, cua đá có ở mọi nơi. "Lúc đó, không có ai buôn bán cua đá", nhà báo Phạm Hải, báo Quảng Nam nhớ lại: "Chúng tôi chỉ ăn càng cua. Cua từng bò lổm ngổm trong nhà bố mẹ vợ tôi. Mọi thứ thay đổi khi du khách đến".

Cù Lao Chàm từng đón khoảng 7.000 du khách đến tắm biển trên những bãi cát trắng mịn và thưởng thức đồ hải sản tươi sống, nhiều năm về trước. Sau khi có nghiên cứu chứng minh cua đá có lợi cho sức khỏe, cua đá càng được ưa chuộng trên bàn ăn. Khi lượng người ăn nhiều, cua đá giảm nhanh chóng. 

"Giá cua đá tăng nhanh từ 80.000 đồng - 100.000 đồng/kg lên 400.000 đồng - 450.000 đồng/kg, trong một thời gian ngắn," ông Trần Văn Tân, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tân Hiệp (tên hành chính của đảo Cù Lao Chàm) cho biết. Việc tăng giá mang đến nguồn thu không nhỏ cho người bắt cua.

UBND Thành phố Hội An đẩy mạnh truyền thông để người dân nhận thức giá trị sinh thái của cua đá

Lúc này, các nhà khoa học cảnh báo khai thác quá mức cua đá có thể dẫn đến tiệt chủng. Lo ngại nguy cơ thành hiện thực, chính quyền thành phố Hội An dỡ bỏ toàn bộ quảng cáo về công dụng của cua đá và cấm khai thác vào năm 2009. Bất chấp lệnh cấm, số lượng cua vẫn giảm mạnh do nhiều người hám lợi bắt "chui" để bán cho nhà hàng.

Năm 2009, để đảm bảo lợi ích cho các bên, Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm xây dựng dự án bảo tồn, trong đó, có mô hình tổ bảo vệ và khai thác bền vững cua đá dựa vào cộng đồng. Dự án nhận được kinh phí thực hiện từ Chương trình tài trợ các dự án nhỏ Quỹ Môi trường toàn cầu (UNDP/ GEF SGP) trong ba năm (2009 - 2012). Năm 2014, Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) tiếp tục tài trợ dự án để củng cố mối quan hệ bốn nhà giữa tổ cộng đồng, nhà quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp. 

Tổ cộng đồng có người bắt cua, phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và chuyên gia bảo tồn. Hàng tháng, tổ cộng đồng họp để quyết định giá bán buôn cũng như hạn mức khai thác. Thông việc hạn mức, tổ hướng đến bảo tồn loài động vật đặc hữu này.

Chỉ có cua đá dán tem sinh thái mới được bán. Chỉ có 37 thành viên trong tổ cộng đồng có quyền bắt cua.

Và cua chỉ được bắt trong sáu tháng (tháng 3-7) và ở năm khu vực của hòn đảo được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Mỗi thành viên trong tổ không được bắt quá 50 con/tháng.

"Nếu ai cũng ăn cua, sẽ không còn cua," ông Nguyễn Duy Khanh, Tổ phó Tổ bảo vệ và khai thác cua đá bền vững cho biết. "Chúng tôi chỉ dán nhãn cho cua có chiều dài ít nhất 7cm và không bắt cua trong mùa sinh sản từ tháng 8 đến tháng 2 năm sau".

Ở các khu vực nhiều người qua lại, có nhiều tấm biển cảnh báo người bán và người mua cua không nhãn sẽ bị phạt, cua sẽ bị bắt và thả vào rừng. Năm 2016, tổ thả 450 con cua, theo ông Khanh.

Để có được thành công này, tổ cộng đồng phải vượt qua nhiều khó khăn buổi ban đầu thành lập. Năm 2010, nhiều người từ chối tham gia tổ và phản đối tăng giá cua bán buôn lên 450.000 đồng/kg. Tuy nhiên, ông Trần Văn Tân, cũng là người tư vấn cho hoạt động của tổ, cho biết: "Khi chúng tôi bán cua giá đó, du khách vẫn mua. Họ thậm chí còn trả 2 triệu/kg khi cua hiếm".

Vào tháng 7/2017, giá bán buôn cua đá là 800.000 đồng/kg và giá bán lẻ dao động khoảng 1.400.000 - 1.500.000 đồng/kg. Một con cua đá dán tem sinh thái có giá khoảng 250.000 đồng, cao hơn 2,5 lần so với thu nhập trung bình theo ngày của dân đảo. Do lợi ích kinh tế thấy rõ, quy mô tổ tăng gấp đôi, từ 18 thành viên năm 2010 lên 37 người như hiện nay.

Xem video clip về công tác bảo tồn cua đá tại đảo Cù Lao Chàm:

Bảo tồn dựa vào dân phục hồi 75% số cua đá

Việc bảo tồn cua đá cũng gặp một số khó khăn. Các chủ nhà hàng bị phát hiện bán cua không nhãn phản đối việc kiểm tra đột xuất. "Họ kiểm tra nhà hàng khi tôi không ở đó," ông Nguyễn Anh, chủ nhà hàng Đại Dương Xanh cho biết: "Làm sao tôi có thể quản lý được nhân viên bán thời gian? Bà ấy nói mua cua cho con. Tổ giám sát nên kiểm tra khi chủ nhà hàng có mặt". Mặc dù là thành viên tổ giám sát nhưng ông Nguyễn Anh khẳng định không được mời tham gia họp cũng như biết lịch kiểm tra của tổ.

Ông Trần Tấn Dũng, bí thư xã Tân Hiệp, cho biết lập luận này không thuyết phục và chủ nhà hàng nên giám sát mọi hoạt động trong nhà hàng ngay cả khi ra ngoài.

Tổ giám sát bao gồm một số thành viên tổ cộng đồng, công an, doanh nhân và cán bộ môi trường. 

Bên cạnh đó, cũng có những lo ngại vì nhu cầu cua đá của du khách còn cao. Tháng 7/2015, UBND TP Hội An qui định cho phép 3.000 khách/ngày ra đảo Cù Lao Chàm. Tuy nhiên vào những ngày cuối tuần và ngày lễ, con số này cao hơn 33% so với hạn ngạch, theo Thông tấn xã Việt Nam.

UBND TP Hội An cho phép 3.000 du khách/ngày thăm đảo Cù Lào Chàm 

"Hiện nay, chưa có nghiên cứu nào nói về khả năng đáp ứng du lịch của đảo Cù Lao Chàm," bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Điều phối viên Quốc gia của chương trình UNDP/GEF SGP tại Việt Nam cho biết: "Nhưng ai cũng thấy 6.000 người là con số kinh khủng cho một đảo có khoảng 3.000 dân. Nếu số lượng khách nhiều như vậy sẽ khiến nguồn tài nguyên thiên nhiên, trong đó có cua đá, có thể bị khai thác quá mức.

Các doanh nghiệp không đồng ý với nhận định trên. "Tốt hơn là giữ nguyên hạn ngạch," ông Nguyễn Anh, người cũng là Chủ tịch Hiệp hội của 40 công ty du lịch và nhà hàng đảo Cù Lao Chàm cho biết: "Chúng tôi không thể giảm lượng khách thấp hơn".

Đến nay, số lượng cua đá chưa hoàn toàn hồi phục so với năm 1998. Mặc dù tổ cộng đồng được phép bắt 10.000 con/năm nhưng họ chỉ có thể khai thác 1/3 hoặc 1/2 hạn mức. Báo cáo mới nhất của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm cho biết tổ dán tem cho 18.972 con trong 4 năm (2013-2016).

Tuy còn nhiều thách thức, hầu hết các bên hưởng lợi đều ca ngợi nỗ lực không mệt mỏi của tổ cộng đồng và thừa nhận sự ổn định của kinh tế đảo gắn với sự phát triển bền vững của cua đá.

Giá bán cua đá cao thứ hai trong bảng giá nhà hàng.

Thành công của mô hình bảo tồn dựa vào dân đã cân bằng lợi ích của chính quyền địa phương, nhà nghiên cứu, người dân và doanh nhân. Đại diện các khu bảo tồn khác, các cộng đồng khác cũng đến đây học kinh nghiệm. Các kinh nghiệm quản lý dựa vào cộng đồng của Cù Lao Chàm đã được áp dụng ở đảo Phú Quốc, đảo Lý Sơn và rừng dừa Tam Thanh, theo bà Huyền.

Nó cũng cung cấp cơ sở khoa học để UBND TP Hội An quản lý cua đá. Đơn cử như, chính quyền thành phố đã cấm khai thác cua đá Hòn Dài, một trong sáu khu vực sinh sống của cua đá trong ba năm, nhằm xây dựng ngân hàng sinh thái cua đá. "Lệnh cấm này giúp chúng tôi xác định trữ lượng cua đá Hòn Dài", ông Trần Văn Tân cho biết: "Nếu số cua đá tăng sau ba năm, người bắt cua có thể bắt và chúng tôi sẽ áp dụng lệnh cấm tương tự lần lượt trong năm khu vực còn lại".

Thành viên Tổ bảo vệ và khai thác bền vững cua đá Cù Lao Chàm đo chiều dài cua đá để dán nhãn

Theo Tiến sĩ Chu Mạnh Trinh, người khởi xướng mô hình tổ cộng đồng, bảo tồn dựa vào dân đã phục hồi 75% số cua đá. Tiến sĩ Trinh khẳng định cua đá là động vật chỉ thị cho sức khỏe hệ sinh thái biển và rừng của khu bảo tồn. "Thời gian bầy đàn cua Đá phát triển hưng thịnh nhất cũng là lúc mà rừng Cù Lao Chàm xanh tươi cùng tiếng chim hót và biển Cù Lao Chàm cá tôm tràn ngập trong các rạn san hô"

Và nguồn cung cua ổn định cũng có lợi cho kinh tế địa phương. Du lịch đóng góp 70 - 80% nguồn thu của xã Tân Hiệp, giúp xã đảo thành đơn vị hành chính giàu nhất thành phố Hội An. "Tổ cộng đồng đóng vai trò quan trọng kiểm soát giá và tôi ủng hộ công việc của họ", chủ nhà hàng Nguyễn Anh cho biết: "Chúng tôi bảo tồn cua đá tốt thì có du khách".

Thúy Bình

Từ khóa: cua đáCù Lao ChàmKhu bảo tồn biển Cù Lao Chàm