Thời sự / Chính trị Xã hội Pháp luật Kinh Tế Văn hóa Giáo dục Thể thao
Bảo tồn dựa vào dân: Thành công và thách thức
14/09/2017 19:42
(HanoiTV) - Việt Nam có rất nhiều ví dụ bảo tồn dựa vào cộng đồng thành công. Nhưng thách thức còn đó, luôn đe dọa biến cộng đồng thành nạn nhân của thành công.
Cuộc họp của Tổ bảo vệ và khai thác bền vững cua đá Cù Lao Chàm có sự tham gia của cán bộ môi trường (áo đen, đứng).

Bảo tồn tốt tạo việc làm mới và thêm thu nhập 

Dọc theo Việt Nam, nhiều cộng đồng tham gia các sáng kiến vừa bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) vừa phát triển kinh tế địa phương. Như ở đảo Cù Lao Chàm, người dân hiểu bảo tồn cua đá  mang đến du khách giàu có và tăng ngân sách xã. Ở Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, cư dân bản địa bảo tồn voọc mông trắng, từ đó, có thêm việc làm thêm mới và thu nhập cũng tốt hơn.

Hướng đi bảo tồn dựa vào cộng đồng của Việt Nam là đúng đắn và hợp thời. Việt Nam đứng thứ 16 trên thế giới về mức độ ĐDSH, theo báo cáo năm 2013 của USAID. Nước ta có 110 khu bảo tồn ĐDSH quan trọng, 59 khu bảo tồn chim lớn, hai di sản thiên nhiên thế giới, năm khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước, tám khu dự trữ sinh quyển được UNESCO công nhận và hai vườn di sản ASEAN. Việt Nam cũng là một trong 10 trung tâm ĐDSH phong phú nhất thế giới với nhiều kiểu hệ sinh thái, nguồn gien đặc hữu.

Môi trường sống của động thực vật sinh sôi khi có bảo tồn tốt

Tuy nhiên, ĐDSH bị đe dọa nghiêm trọng bởi nhiều tác động như khai thác gỗ trái phép, buôn lậu động vật hoang dã, tăng dân số và tốc độ đô thị hóa nhanh. Để giải quyết những thách thức này, Bộ Tài nguyên và Môi trường (MONRE) đã vận động người dân tham gia bảo vệ đa dạng sinh học trên cơ sở thành công của các mô hình bảo tồn như ở Vân Long và Cù Lao Chàm.

"Tôi đánh giá cao các mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng", ông Phạm Anh Cường, Cục trưởng Cục Bảo tồn ĐDSH, cơ quan chịu trách nhiệm bảo tồn và phát triển các loài động thực vật, cũng như thực hiện các mô hình sử dụng bền vững và bảo tồn động thực vật có nguy cơ tiệt chủng.

MONRE đã phát triển các chính sách và khung pháp lý để thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên thông qua cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích, theo Luật ĐDSH năm 2008 và Chiến lược quốc gia về ĐDSH đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

Khoảng cách giữa văn bản, nhận thức và hành động

Trong thực tế, vẫn còn khoảng cách giữa văn bản, nhận thức và hành động. Theo Chiến lược quốc gia về ĐDSH đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, bảo tồn ĐDSH là trách nhiệm của toàn xã hội, của các cơ quan quản lý, mọi tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân. Trong thực tế, khi cán bộ xã đã thực hiện bảo tồn dựa vào cộng đồng, nhiều lãnh đạo trung ương có thể thiếu thông tin về các mô hình này.

Và mặc dù các mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng góp phần bảo vệ ĐDSH, vẫn còn nhiều thách thức khó lường do sự khác biệt trong mong đợi và nhu cầu của các bên tham gia.

Xem clip về những khó khăn trong bảo tồn dựa vào cộng đồng:

Ví dụ, ở đảo Cù Lao Chàm, cộng đồng kiểm soát cua đá thông qua việc kiểm tra việc bán cua dán tem sinh thái ở các nhà hàng. Nhà hàng bán cua không nhãn có thể bị phạt đóng cửa 10 ngày. Nếu vi phạm nhiều lần, có thể bị tịch thu mặt bằng kinh doanh. Tuy nhiên, nhiều bên chưa thống nhất cách thức thực hiện quy định.

"Một vài thành viên tổ cộng đồng bảo vệ và khai thác bền vững cua đá yêu cầu chúng tôi thực hiện các biện pháp trừng phạt nghiệm khắc đối với các chủ nhà hàng hoặc người bắt cua trái phép, nhưng chúng tôi không được phép làm việc đó theo luật xử lý vi phạm hành chính," ông Trần Văn Dũng, Bí thư Đảng ủy xã Tân Hiệp cho biết. Thực tế này khiến một số thành viên trong tổ không hài lòng. Một vài người cho rằng cán bộ địa phương có quan hệ họ hàng hoặc kinh doanh với các chủ nhà hàng, vì vậy, thực hiện quy định chưa nghiêm.

Các chủ nhà hàng yêu cầu nới lỏng việc thực hiện các quy định. Ông Nguyễn Anh, chủ nhà hàng Đại Dương Xanh - nhà hàng bị phát hiện có cua không nhãn, cho rằng tổ giám sát chỉ nên kiểm tra khi nhà hàng có chủ. “Chúng tôi làm thế nào có thể biết tình hình thực tế khi không ở đó?", ông Nguyễn Anh cho biết.

Nhờ mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng ở Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, người dân không đánh bắt cá hủy diệt

Một thách thức khác là sự công bằng trong chia sẻ lợi ích. Ở Vân Long, mỗi hộ dân ở thôn Tập Ninh (gần khu đất ngập nước) có một số đò, vì vậy, họ cùng hưởng lợi ích kinh tế khi đưa khách tham quan khu bảo tồn. Song nhiều người cho biết có một số người có số đò nhưng không sống thường xuyên ở làng.

"Nhiều người làm ở Lâm Đồng nhiều năm. Sao họ vẫn còn số đò?", một người chèo đò thắc mắc: "Họ hàng họ hưởng lợi từ số đò đó. Như vậy không công bằng. Số đò của họ nên treo cho đến khi họ sống ở đây".

Tuy nhiên, lãnh đạo UBND xã Gia Vân khẳng định đa số người dân ủng hộ cách điều hành hiện nay và những người đi xa không muốn treo số đò. "Họ vẫn đóng thuế và thực hiện các trách nhiệm công dân", ông Đặng Hữu Tuyến, Phó chủ tịch UBND xã Gia Vân, cho biết: "Chúng tôi từng yêu cầu một người sẽ mất số đò nếu không ở làng trong sáu tháng. Họ về nhà trước khi đến hạn chót vài ngày. Không dễ để thực hiện công bằng”. 

Ông Đặng Hữu Tuyến, Phó chủ tịch UBND xã Gia Vân

Ngoài ra, cũng có bất đồng về tiền công. Những người chèo đò mong muốn có thêm tiền từ mỗi chuyến đi. Nhưng chính quyền xã không có thẩm quyền tăng phí. Vào tháng 5 - 6, Trạm Du lịch sinh thái Vân Long thử tăng phí chèo đò lên 33% nhưng đã phải dừng lại do hết quỹ và chưa được Hội đồng nhân dân tỉnh Ninh Bình thông qua.

"Người dân luôn muốn tối đa hóa thu nhập", ông Trần Xuân Quang, Trạm trưởng Trạm Du lịch sinh thái Vân Long cho biết. Các hướng dẫn viên cũng tư vấn không nên tăng phí quá nhanh vì điều đó có thể ảnh hưởng đến lượng khách tham quan. "Nếu giá vé tăng từ 100.000 đồng/thuyền/2 người lên 140.000 đồng/thuyền/2 người, khách có thể chấp nhận," ông Quang cho biết: "Nếu tăng hơn, du khách có thể chuyển đến điểm khác vì có nhiều lựa chọn ở Ninh Bình".

Những bất đồng này cho thấy sự cần thiết của các cơ chế hiệu quả để các bên đóng góp và thảo luận ý kiến, nhằm đưa đến sự đồng thuận để cùng phát triển. Song nhiều khi dù có những cơ chế như vậy, việc vận hành cũng không như ý.

Đơn cử như ở Vân Long, nhiều thành viên trong tổ cộng đồng muốn họp hàng năm để đóng góp ý kiến. "Chúng tôi không biết phát biểu ở đâu", một người chèo đò ẩn danh cho biết. "Nếu chúng tôi nói, họ có thể tìm cách phạt như treo số đò. Chúng tôi từng định nói ở họp xã nhưng họ bảo ngừng lại vì đó không phải cuộc họp du lịch".

Người đứng đầu tổ cộng đồng cho biết vẫn có những cuộc họp như vậy nhưng không cung cấp thêm thông tin.

Những bất đồng này có thể làm tổn hại quan hệ thân thiện giữa các bên. Do đó, các bên liên quan cần tiếp tục thảo luận và tìm ra giải pháp để hạn chế tác động đến thành công bảo tồn dựa vào cộng đồng. 

Thúy Bình

Từ khóa: cua đáKhu bảo tồn biển Cù Lao ChàmVân LongKhu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Longbảo tồn dựa vào cộng đồng